Eğitimin piyasalaşması denildiğinde çoğumuzun aklına özel okullar, dershaneler, kurs merkezleri, yükselen eğitim ücretleri ve velilerin omuzlarına yüklenen ekonomik yük gelir. Oysa meselenin çok daha derin, çok daha az konuşulan bir boyutu var: Kamusal eğitim sisteminin içinde görev yapan bazı kişilerin, kamunun kendilerine verdiği yetkiyi özel kazanca dönüştürmesi…
Sorun yalnızca eğitimin ticari bir alana dönüşmesi değildir. Asıl sorun, kamusal görev ile özel çıkar arasındaki sınırların ortadan kalkmasıdır. Bir devlet öğretmeninin ya da okul yöneticisinin, görevinden ve konumundan kaynaklanan ilişkileri kullanarak öğrencileri belirli kurs merkezlerine yönlendirdiği, bu yönlendirmeler karşılığında komisyon aldığı veya sahibi olduğu özel öğretim kurumuna öğrenci kazandırdığı iddialarını düşünelim. Burada artık yalnızca eğitim hizmetinin ticarileşmesinden, kamusal eğitimin bitmesinden söz etmiyoruz. Kamu gücünün, öğrencinin geleceğinin ve velinin güveninin özel kazanç için kullanılması ihtimalini tartışıyoruz.
Öğrenci, müşteri; öğretmen, aracılık yapan kişi; eğitim kurumu ise kâr merkezine dönüşüyorsa ortada yalnızca bir eğitim sorunu yoktur. Bir kamu etiği sorunu da vardır.
Öğrencinin geleceği üzerinden kurulan ekonomi
Bugün milyonlarca aile, çocuklarının iyi bir eğitim alabilmesi için büyük bir ekonomik mücadele veriyor. Devlet okullarındaki eğitimin yetersiz kaldığına inanan(inandırılan) veya sınav sisteminin baskısı altında kalan veliler, çocuklarının geleceğini güvence altına almak umuduyla özel derslere ve kurs merkezlerine yöneliyor. Bu koşullar, eğitim piyasası için devasa bir ekonomik alan yaratıyor. Ancak bu alanın büyüklüğü kadar, nasıl büyüdüğü de önemlidir. Devlet okulunda görev yapan bir öğretmenin öğrencisini belirli bir kurs merkezine yönlendirmesi, tek başına her durumda kötü niyetin veya hukuka aykırılığın kanıtı sayılamaz. Fakat bu yönlendirme maddi bir çıkar ilişkisine dayanıyorsa, öğretmenin kamusal konumunu kullanarak kendi kurumuna öğrenci kazandırması söz konusuysa ya da öğrenci ve veli üzerinde baskı oluşturuluyorsa, mesele çok daha ciddi bir hâl alır.
Çünkü kamu görevi kişisel kazanç elde etmek için verilmiş bir ayrıcalık değildir. Öğretmenin sınıftaki otoritesi, okul yöneticisinin idari yetkisi, velinin duyduğu güven ve öğrencinin öğretmenine duyduğu bağlılık kamusal sorumluluğun parçalarıdır. Bunların özel ticari ilişkilerin aracına dönüştürülmesi, yalnızca etik bir sınırın aşılması anlamına gelmez; eğitimde fırsat eşitliğini de zedeler. Bir öğretmenin öğrenciyi kendi işlettiği kursa yada kendi özel dersine yönlendirdiği iddiası araştırılmadan hüküm verilemez. Ancak böyle bir çıkar çatışmasının varlığı doğrulandığında sorulması gereken soru açıktır: Öğretmen, öğrencisinin eğitim ihtiyacına göre mi hareket ediyor, yoksa kendi ekonomik çıkarına göre mi? Bu sorunun yanıtı, tek tek kişilerin davranışlarından daha büyük bir soruna işaret eder. Kamu hizmetinin denetimi, çıkar çatışmalarının önlenmesi ve hesap verebilirlik mekanizmaları gerçekten işliyor mu?
Yenidoğan Çetesi bize neyi hatırlatıyor?
Sağlık alanında kamuoyuna yansıyan Yenidoğan Çetesi skandalı, insan hayatının ve sağlık hizmetinin çıkar ilişkilerine konu edilmesinin ne kadar ağır sonuçlar doğurabileceğini gösteren sarsıcı bir örnekti. Eğitim ile sağlık elbette aynı alanlar değildir. Bu olaylar arasında doğrudan bir eşdeğerlik kurmak da doğru olmaz. Ancak iki alanda da üzerinde düşünülmesi gereken ortak bir tehlike vardır: İnsanların en temel ihtiyaçlarının, denetimsiz çıkar ilişkileri içinde bir kazanç fırsatına dönüştürülmesi. Sağlıkta ailelerin hastaları için duyduğu endişe, eğitimde ise velilerin çocuklarının geleceğine ilişkin kaygısı vardır. Her iki durumda da insanlar, uzmanlığına ve kamusal sorumluluğuna güvendikleri kişilerin kararlarına büyük ölçüde bağımlıdır. Bu güven, özel çıkar sağlamak amacıyla istismar edildiğinde yalnızca bireyler zarar görmez. Kurumlara duyulan güvenle birlikte yıllara yayılan eğitimde aşınır.
Bir toplumun geleceğini yetiştiren eğitim sistemi, öğrencinin ihtiyaçlarını değil de öğrenciden elde edilecek kazancı öncelemeye başladığında alarm zilleri çalıyor demektir. Kamusal eğitimin aşınması tesadüf değildir.
Kamusal eğitim zayıfladıkça özel öğretim hizmetlerine duyulan ihtiyaç ve bu alandaki ekonomik hareketlilik artabilir. Aileler, devlet okulunda alamadıklarını düşündükleri eğitimi dışarıdan satın almaya yönelir. Böylece eğitim, herkesin eşit biçimde yararlanması gereken bir kamusal hak olmaktan uzaklaşıp ailelerin ekonomik gücü ölçüsünde satın alabildiği bir hizmete dönüşür. Ancak kamusal eğitimin aşınması yalnızca bütçe yetersizliğiyle, özel okul sayısındaki artışla, devletin politikaları veya sınav odaklı sistemle açıklanamaz. Kamusal sorumluluğun yerini kişisel çıkarın alması da bu aşınmayı derinleştirebilir. Kamu çalışanı kendi ekonomik çıkarı için kamusal eğitimi kalitesizleştirebilir. Bir yandan devlet okullarında görev yapan öğretmenler kamusal eğitim adına sorumluluk üstlenirken diğer yandan bazı kişilerin aynı konumdan elde ettikleri nüfuzu özel kazanç için kullanmaları, sistemin kendi içinde çelişki üretmesidir.
Burada asıl mesele, bir kişinin aynı zamanda özel öğretim kurumu sahibi olmasıyla oluşan çelişki ile sınırlı değildir. Asıl mesele, kamu göreviyle özel ticari çıkar arasında nasıl bir ilişki kurulduğu, bu ilişkinin öğrenci yönlendirmelerine etkisi ve ortaya çıkan çıkar çatışmasının nasıl denetlendiğidir. Kamu gücünün özel kazanç için kullanılması önlenmediğinde, eğitimdeki eşitsizlik yalnızca ekonomik imkânlar üzerinden değil, ilişki ağları ve nüfuz üzerinden de yeniden üretilir. Devlette çalışan öğretmenlerin ve idarecilerin yanı sıra, müfettişler, il ve ilçe milli eğitim müdürlüklerinde çalışan memurlarını, şube müdürlerini de içine alan bir çıkar ağı kurulabilir.(illerde çokça dile getirilen iddialar)
Özel öğretim kurumlarının okulları kendi aralarında paylaştığı, belirli okulları kendilerine bağladığı bir düzen giderek yerleşik hâle gelmektedir. Bu düzen içerisinde bazı devlet okullarında görev yapan öğretmenler ve okul müdürleri, özel öğretim kurumlarıyla kurdukları gayriresmî ilişkiler üzerinden öğrenci yönlendirmekte; belirli okulların belirli kurs merkezleriyle çalışması sıradan bir uygulama gibi sunulmaktadır. Öyle ki artık hangi okulun hangi kurs merkeziyle çalıştığı konuşulmakta, eğitim kurumları adeta ticari anlaşmaların tarafı hâline getirilmektedir.
Sorun bununla da sınırlı değildir. Bazı devlet öğretmenleri ve okul yöneticileri aracılığıyla öğrencilerin ve velilerin kişisel bilgileri, gerekli izinler alınmaksızın özel öğretim kurumlarına aktarılmakta; bu bilgiler ticari kazanç elde etmenin bir aracına dönüştürülmektedir. Özel öğretim kurumları, kendilerine bu yolla ulaştırılan bilgiler üzerinden velileri arayarak öğrenci kaydı yapmaya çalışmaktadır. Üstelik bu aramaların, söz konusu kurumlarda çalışan öğretmenlere baskı ve zorlamayla yaptırıldığı da bilinmektedir.
Eğitim alanında yaşanan bu ilişkiler ağı, illerdeki eğitimcilerin büyük bölümünün bildiği, ancak çoğu zaman görmezden gelinen bir gerçekliktir. Eğitimin kamusal sorumluluğunu taşıması gereken okulların, öğrencilerin müşteri olarak görüldüğü ticari ilişkilerin bir parçası hâline getirilmesi; öğretmenlerin ise bu düzenin hem aracısı hem de uygulayıcısı konumuna sürüklenmesi kabul edilemez.
Milyonlarca liralık kazançların elde edildiği bu düzen, yalnızca eğitim sisteminin kamusal niteliğini aşındırmakla kalmamakta; öğretmen emeğini, mesleki etik ilkelerini ve öğretmenlik mesleğinin toplumsal itibarını da zedelemektedir. Eğitim, kişisel ilişkiler ve ticari çıkarlar üzerinden yürütülen bir öğrenci devşirme faaliyetine indirgenemez. Öğrenciler müşteri, veliler potansiyel alıcı, öğretmenler de satış elemanı değildir. Eğitimi bir ticaret alanına dönüştüren, okullar ile kurs merkezleri arasında çıkar ilişkileri kuran ve öğretmen emeğini bu ilişkilerin hizmetine sokan anlayışa karşı çıkmak, yalnızca mesleki bir sorumluluk değil, aynı zamanda kamusal eğitimi ve çocukların haklarını savunmanın da bir gereğidir.
Peki, ne yapılmalı?
Öğrenci yönlendirmeleri karşılığında komisyon alındığı, kamu görevinin özel kazanç için kullanıldığı veya çıkar çatışması yaratıldığı iddiaları bağımsız ve etkili biçimde incelenmelidir. Kamu görevlilerinin özel öğretim faaliyetlerine katılımı, kurum sahipliği ve yönlendirme ilişkileri bakımından yürürlükteki mevzuat açık biçimde uygulanmalıdır. Öğrencilerin ve velilerin baskı, yönlendirme veya maddi çıkar ilişkilerinden korunması sağlanmalıdır. Kamu öğretmenlerinin özel öğretim kurumu açması ortak olması veya bu kurumlarda çalışması yoruma yer bırakmayacak şekilde yasaklanmalı ayırca yetersiz olduğu görülen yasa tekrar düzenlenmelidir.
Eğitim ticaretin değil, toplumun geleceğinin meselesidir
Eğitim emekçiliği ile eğitim ticareti arasındaki sınırın bulanıklaşması, mesleki etik tartışması değildir. Bu, kamusal eğitimin hangi değerler üzerine kurulacağına ilişkin siyasal ve toplumsal bir meseledir. Öğretmen, öğrencisinin geleceği için mi sorumluluk taşıyacak, yoksa öğrenciyi ticari bir kazanç fırsatı olarak gören düzenin parçası mı olacak? Okul, çocukların eşit koşullarda öğrenebildiği bir kamusal alan mı olacak, yoksa özel öğretim piyasasına öğrenci aktaran bir basamağa mı dönüşecek?
Kamu görevi, toplumun ortak yararı için mi kullanılacak, yoksa kişisel servet ve ticari nüfuz biriktirmenin aracına mı dönüşecek? Bu soruların yanıtı, yalnızca bireysel ahlak çağrılarında bulunarak verilemez. Güçlü bir kamusal eğitim politikası, etkili denetim, şeffaflık ve hesap verebilirlik gerekir. Çünkü eğitimdeki çürüme, yalnızca birkaç kişinin yanlış davranışından ibaret değildir; yanlış davranışları mümkün kılan ve denetimsiz bırakan yapılar da sorgulanmalıdır.
Nebil Birtek

